Hondamendia (Xabier Montoia)

Izenburua: Hondamendia

Idazlea: Xabier Montoia (Gasteiz, 1955)

Urtea: 2015

Argitaletxea: Elkar

Suntsipenaren ideia dela eta, Xabier Montoiak Hondamendin fantasia lantzen du, lanari errealismo zertzeladak emanez.

Liburua pasadizo eta ipuinez osatuta dago, arrazoi baten inguruan: hondamendia. Pertsonaiei etorkizun hobe bat konkistatzeko ametsak ezabatuko zaizkien istorioetan, historia errepasatuz gaur egungo mundura iritsi arte, eta, aldi berean, hondamendi kolektibo eta indibidualen aurpegirik gordinena erakutsiz eta giza krudeltasuna eta erresistentziarako gaitasuna biluztuz.

Hondamendia du izena Xabier Montoiaren ipuin-liburu berriak, eta izenburuko horixe da, hain zuzen, bilduma osatzen duten istorio guztiak biltzen dituen sentipena: txikizioa eta gainbehera. Bi parte nagusitan dago zatituta: lehenengoan, planetaren historian zehar, une eta leku jakinetan gertaturiko deskalabruak kontatzen zaizkigu: Adam eta Eva Paradisuko baratzetik egotzi ostekoa, Erdi Aroko izurriak, XX. mendeko totalitarismoek ekarritako zoritxarrak, lehergailu atomikoaren ingurukoak… Bigarren partean, berriz, gaur egun edo etorkizun hurbil batean kokaturiko hondamentak agertzen zaizkigu, leku nahiz giro desberdinetan, era askotako pertsonaiak eta kontamoduak erabiliz, egileak ohi duen asmamen, finezia eta zorroztasunez.

Gorde nazazu lurpean (Ramon Saizarbitoria)

Gorde nazazu lurpean

Izenburua: Gorde nazazu lurpean

Idazlea: Ramon Saizarbitoria (Donostia, 1944)

Urtea: 2000

Argitaletxea: Erein

Ramón Saizarbitoriak Gorde nazazu lurpean liburuan bost kapitulutan banatutako narrazio-bilduma bat egiten du, nahiz eta lotura esturik ez izan, ezin da esan elkarrekin loturarik ez dutenik. Bost narrazio, giza harremanei eta heriotzari buruzko gogoetez beteak.

Liburuak ez du gure herriak pairatzen duen arazoa ahazten eta testuinguru garrantzitsu bihurtzen da.

“Intxortako lubakietan girotutako Gudari zaharraren gerra galduak zabaltzen du liburua, eta Intxortako lerroen apurtzearekin gertatu zen nazionalen aurrerabidearen ondorioetako bat kontatzen zaigu Asaba zaharren baratzan. Liburua ixten duen azken narrazio honek Sabino Aranaren hilobi aldaketak kontatzen ditu. Tartean gelditzen da 36ko gerraren oihartzun atergabea den Bi bihotz, hilobi bat (Artaxonatik Artaxonara). Rossetti-ren obsesioak, berriz, Madrildik Londresera daramatza euskaldunoi buruzko galdera eta diagnostiko zuzen-zuzenak: ¿Qué os pasa a los vascos? eta Sois unos melancólicos. Galderaren eta baieztapenaren atzean bi emakume, Victoria eta Eugenia, guztiz desberdinak eta aldi berean antzekoak oso. Eta gizon bat, eta bi harremanen kasuan -arrakasta labur txinpartatsuren bat gorabehera-, bi maitasun ezinezko. Azken finean, ze zaila egiten zaion gizonezkoari gauzarik xumeena ere naturaltasunez aitortzea! Batarekin ausartegi, bestearekin koldarregi, modu paregabean azaleratzen du nobelak gizonezkoon alde mixerable eta komikoena. Komikotasunean badu, egia esan, norekin neurtu liburu honetan; izan ere, larru berekoak baitira azken pertsonaia hori eta Bi bihotz, hilobi batekoa. Marcel Martinek, berriz, bikote harremanak absurduraino nola gaizto daitezkeen erakusten digu. Gutxien espero denean, eta komentario ezdeusenaren kausaz, leize sakon eta gaindiezina zabal daiteke gure bizitzetan, ustez bat ere arrazoirik gabe, eta erabat oharkabean gainera. Izan ere, xelebrea baita -edota negargarria- gauzarik xumeena ulertzeko gizonak askotan duen ezintasuna. Bat-batean, bikotea osatzen zutenak, elkarrenganako bi ezezagun bihurtuko dira. Esan beharrik ere ez dago liburu arrunt bat baino gehiago dela eskuetan duzun hau: euskal irakurleen ahotan luzaroan egongo den liburua.”

Orratza eta kaltea (Joanes Urkixo)

Orratza Eta Kaltea - Joanes Urkixo Beitia

Izenburua: Orratza eta kaltea

Idazlea: Joanes Urkixo (Bilbo, 1955)

Urtea: 2020

Argitaletxea: Elkar

Gure herriaren iragan berrienean ezin dugu ahaztu drogak gure hiri eta herrietan eragin zuena, belaunaldi oso bat haien eskuetan erori zen. Urte gogor haietara, 1980aren hasierara eta Ondarroara ekartzen gaituen eleberria da Orratza eta kaltea. Hautatu berri duten zinegotzi batek (Mikel) gaitz horren aurka borrokatuko du, familia eta afektibitate harremanak eta hainbat gaztek eta haien familiek jasandako drama biltzen dituen liburu batean.

Eleberriaren argumentu nagusian ikusten denez, jende askok susmatzen zuen bezala, Mikelek  jakingo du (bere ikerketei esker) Guardia Zibila dagoela bere udalerrian heroina sartzearen atzean, eta misio horrek eduki politiko argia duela euskal gazteak lokartzeko. Baita ere helburu ekonomikoak edo trafikatzaileek zituzten irtenbiderik gabeko erabaki desberdinak ere aterako dira.

Joanes Urkixo idazleak lan handia egin du liburu honetan, eta intrigaz eta emozioz betetako orrialdeei adi egoteko aukera eskeintzen du.

“Ondarroa, 80ko hamarkada. Mikel zinegotzi aukeratu berri dute udal hauteskundeetan, eta ustekabean heroinaren zabalkundearekin egingo du topo: gazteen belaunaldi oso bat munduari bizkar emanda bizi da, hauts zuria beste ametsik gabe, eta heriotza etorkizun bakar. Ia inoren laguntzarik ez izan arren, aurre egingo dio arazoari: nola lagundu gazte horiei droga uzten? Nork saltzen dizkie papelinak, eta, batez ere, nork ekartzen ditu herrira? Erritmo bizian kontatutako thriller bat duzu esku artean: elkarrizketa arinak, gertaera kateatuak, on eta gaiztoak, gorantz doazen ekintzak eta tirotan lehertzen den amaiera apoteosiko bat. On egin!”

Ezezagunerako bidaia. Mundua, klima eta ekologia krisian (Iñaki Petxarroman)

Izenburua: Ezezagunerako bidaia. Mundua, klima eta ekologia krisian

Idazlea: Iñaki Petxarroman (Lasarte-Oria, 1973)

Urtea: 2020

Argitaletxea: Berria, Elkar, Jakin

Liburu hau hartzean, lehenik eta behin eskerrak eman behar zaizkie Berriari, Elkar Argitaletxeari, Jakini eta bere egilea den Iñaki Petxarromani, horrelako gai bati buruz euskaraz idazteagatik. Gainera, zientzia eguneroko hizkuntzara hurbilduz, kontzeptuak eta posizionamenduak irakatsiz. Garrantzitsua da gure hizkuntzan sortzea, eta are gehiago kalitatezkoa bada.

Iñaki Petxarromanek liburuan zehar informazio ugari aztertzen du (kontsultagai dagoena), horrez gain, gai horretan erreferenteak diren hurrengo pertsonekin egindako elkarrizketatik atera da liburua: Iñaki Antigüedad, Gorka Bueno, Elisa Dilet, Naima El Bani, Yayo Herrero, Eñaut Izagirre, Valerie Masson-Delmotte, Unai Pascual, Ibai Rico, Elisa Sainz de Murieta, Adolfo Uriarte, Fernando Valladares, Ane Zabaleta eta Alejandro Zearreta.

Zer ekarriko digute planetako aldaketek? Zer eragin du gizakiak aldaketa horietan? Zer egin dezakegu?

Liburuaren orrialdeetan zehar, gertatutakoa bagenekiela aipatuz hasten den bide horretatik joango gara, gerta litekeeneraino, adituen arabera berotze globala eragiten ari diren gasen isuriak jaistea ahalbidetuko duten beharrezko neurriak hartzen ez baditugu, eta, aldi berean, munduak berotzen jarraitzen badu zer gertatuko litzatekeen galderei erantzuten.

Zein da gaur egungo egoera? Larria al da? Galdera hauei erantzunak ere ikusiko ditugu, eta adibide, datu eta egoera batzuk azaltzen dira, eta, hortik abiatuta, bakoitzak bere ondorioak atera ditzake, baina ez nator bat idazleak Lemoizko zentrala geldiarazteari buruz duen ikuspegiarekin edo behintzat nola idatzita dagoenarekin; izan ere, nire ustez, energia nuklearraren eztabaida irekitzea modu baketsuan lortu zuen herritarren mobilizazio handietan jarri behar da arreta, beraiek izan zirelako lorpenaren jabe eta indarkeriaren alde egin zutenek, berriz, mina eta suntsipena eragin zuten. Eta ez dut soilik zentralaren eta bertako langileen aurka erabilitako indarkeria aipatu nahi, baizik eta egun haietan herrialdea astindu zuen indarkeria guztia, baita hildako bat eragin zuen errepresio polizial krudelak ere. Positiboa da gizartearen lana eta aurrerapausoak aitortzea.

Kontakizunaren idazketa anekdotiko horretatik haratago, Ezezagunerako bidaia. Mundua, klima eta ekologia krisian oso irakurketa interesgarria da, eta ikuspegi interesgarria ematen du, gai horri buruz idatzi diren beste saiakera askorekin batera, gizarteak datozen erronken aurrean ezagutu behar duena. Nola izango da gure etorkizuna?

“Luzaz eszeptizismo interesatu bat sustatu bada ere, gaur egun ez dago klima aldatzen ari dela taxuz ukatzen duenik, ezta aldaketa hori giza jarduerak sortu duenik ere. Besteak beste, aldaketaren ondorioak dagoeneko jasaten ari garelako. Horra hor, esaterako, muturreko fenomeno meteorologikoak, gero eta ugariagoak, gero eta bortitzagoak. Bioaniztasuna, berriz, inoiz baino azkarrago galtzen ari da, zoonosiak, COVID-19 kasu, eta beste pandemia arriskuak biderkatzen diren bitartean.

Planeta EZEZAGUNERAKO BIDAIA baterantz abiatu da, eta, harekin batera, bertan bizi garen guztiok. Bidaia atzera-bueltarik gabea da, baina oraindik garaiz gaude, neurri batean behintzat, bidean izango diren astinduak gutxitzeko eta ahal den modurik onenean egokitzeko. Zientzialariek, ordea, argi dioskute: gehienez ere hamarkada bat dugu gu guztiok garraiatzen gaituen ontziaren norabideari lema kolpe sendo bat emateko.

Iñaki Petxarromanek, hainbat aditurekin hitz egin ondoren, informazio asko eta oso modu ulergarrian eskaintzen du, bidaiariok geure burua hobeto goberna dezagun krisi klimatiko eta ekologikoan barrena.”